---

“Ulusların bugün başarısız olmasının en yaygın nedeni, sömürücü kurumlara sahip olmalarıdır.”

Daren Acemoğlu

Turan Kızıltuğ

Daron Acemoğlu, 2024 Nobel Ekonomi Ödülü’ne layık görüldü!

İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, kurumların nasıl oluştuğu ve refah üzerindeki etkileri konusundaki çığır açan çalışmaları nedeniyle Daron Acemoğlu’na, Simon Johnson ve James A. Robinson ile birlikte Nobel Ekonomi Ödülü’nü verdi.

Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde görev yapan Daron Acemoğlu, özellikle ekonomik büyüme, eşitsizlik ve kurumların rolü üzerine yaptığı çalışmalarla tanınıyor. Araştırmaları, ülkelerin neden zengin veya fakir olduğu, ekonomik büyümenin neden bazı ülkelerde diğerlerine göre daha hızlı olduğu gibi temel sorulara yanıt aramaktadır.

Nobel Ödülüne Layık Görülme Nedeni

Acemoğlu, Johnson ve Robinson’un ortak çalışmaları, uzun vadede ülkelerin ekonomik refahını neyin etkilediği konusunda önemli bir dönüm noktası oluşturdu. Araştırmalarında, ekonomik büyümenin sadece doğal kaynaklar veya coğrafi konum gibi faktörlere bağlı olmadığını, aynı zamanda bir ülkenin kurumlarının, yani siyasi, ekonomik ve sosyal kurallarının da büyük bir rol oynadığını ortaya koydular.

2024 yılında Nobel Ekonomi Ödülü’nü kazanan Daron Acemoğlu, hem Türkiye’ye hem de dünya ekonomisi alanına önemli katkılarda bulunan bir ekonomisttir. Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde görev yapan Acemoğlu, kurumların nasıl oluştuğu ve refah üzerindeki etkileri konusundaki çığır açan çalışmalarıyla ödüle layık görüldü.

Daron Acemoğlu’nun Nobel Ekonomi Ödülü kazanması, Türkiye için büyük bir gurur kaynağı oldu. Orhan Pamuk ve Aziz Sancar’dan sonra Nobel Ödülü’ne layık görülen üçüncü Türk bilim insanı olan Acemoğlu, Türkiye’nin bilimsel alandaki kapasitesini bir kez daha gözler önüne sermiş oldu.

Ulusların Düşüşü

Daron Acemoğlu ve James Robinson’ın ortak çalışması olan “Ulusların Çöküşü”, neden bazı ülkelerin zenginleşirken bazılarının yoksul kaldığı sorusuna çarpıcı bir yanıt sunuyor. Kitap, ekonomik büyümenin coğrafya, iklim veya kültürel farklılıklardan ziyade, ülkelerin kurumsal yapılarının bir sonucu olduğunu savunuyor.

“Ulusların Çöküşü”, ekonomik başarının temelde iki tür kuruma bağlı olduğunu öne sürüyor:

• Ektraksiyoncı Kurumlar: Bu tür kurumlar, toplumun bir kısmının diğer bir kısmını sömürmesine izin verir. Elit bir grubun çıkarlarını korur ve ekonomik büyümeyi engeller.
• Kapsayıcı Kurumlar: Bu kurumlar, geniş kitlelerin katılımını teşvik eder, inovasyonu destekler ve ekonomik büyümeyi sağlar.

Kitap, tarih boyunca farklı ülkelerdeki örneklerle bu iki kurum tipinin nasıl işlediğini ve sonuçlarının ne olduğunu gösteriyor. Örneğin, İngiltere’nin Sanayi Devrimi’nde başarılı olmasının nedeni, kapsayıcı kurumlarının güçlü olmasıyken, Latin Amerika ülkelerinin gelişememesinin nedeni, ektraksiyoncı kurumların uzun süre hakim olması olarak gösteriliyor.

Kitabın Önemi

Ekonomi ve Politikanın Birleştiği Nokta: Kitap, ekonomi ve politikayı bir araya getirerek, ekonomik büyümenin siyasi ve sosyal faktörlerden ne kadar etkilendiğini gösteriyor.

Tarihsel Perspektif: Tarihi olayları ekonomik lensle inceleyerek, günümüzdeki ekonomik sorunların kökenlerini anlamamıza yardımcı oluyor.

Politikaların Değerlendirilmesi: Kitapta yer alan çerçeve, farklı ülkelerin ekonomik politikalarının değerlendirilmesi için önemli bir araç sunuyor.

Küresel Eşitsizlik: Küresel eşitsizliğin kökenlerini anlamamıza yardımcı olarak, daha adil bir dünya için çözümler üretmeye katkıda bulunuyor.

Eleştiriler ve Tartışmalar

“Ulusların Çöküşü”, yayımlandığı günden beri geniş ilgi görmüş ve aynı zamanda bazı eleştirilere de maruz kalmıştır. Bazı eleştirmenler, kitabın bazı örneklerin aşırı basitleştirildiğini ve nedensellik ilişkisinin her zaman net olmadığını savunuyorlar.

Kitaptan Bazı Alıntılar

“ULUSLAR BUGÜN BAŞARISIZ OLUYOR, çünkü sömürücü ekonomik kurumları insanların tasarruf etmesi, yatırım yapması ve yenilik yapması için gereken teşvikleri yaratmıyor. Sömürücü siyasi kurumlar, sömürücülükten faydalananların gücünü pekiştirerek bu ekonomik kurumları destekliyor.”

“Geleneksel olarak ekonomi siyaseti göz ardı etti, ancak siyaseti anlamak dünya eşitsizliğini açıklamak için çok önemlidir.”

“Ulusların bugün başarısız olmasının en yaygın nedeni, sömürücü kurumlara sahip olmalarıdır.”

“Bütün bunlar birkaç önemli fikri vurguluyor. Birincisi, Çin’deki otoriter, sömürücü siyasi kurumlar altında büyüme, bir süre daha devam etmesi muhtemel olsa da, gerçekten kapsayıcı ekonomik kurumlar ve yaratıcı yıkım tarafından desteklenen sürdürülebilir bir büyümeye dönüşmeyecektir. İkincisi, modernleşme teorisinin iddialarının aksine, otoriter büyümenin demokrasiye veya kapsayıcı siyasi kurumlara yol açacağına güvenmemeliyiz.”

“Roma’da üreten insanlar kölelerdi ve daha sonra, herhangi bir yenilikten faydalanacak olan efendileri olduğu için, yenilik yapmak için çok az teşvike sahip yarı köle kolonilerdi. Bu kitapta birçok kez göreceğimiz gibi, emeğin bastırılmasına ve kölelik ve serflik gibi sistemlere dayanan ekonomiler, bilindiği üzere yenilikçi değildir. Bu, antik dünyadan modern çağa kadar geçerlidir. Örneğin, Amerika Birleşik Devletleri’nde, Sanayi Devrimi’ne Güney değil, kuzey eyaletleri katıldı. Elbette kölelik ve serflik, kölelere sahip olanlar ve serfleri kontrol edenler için büyük bir zenginlik yarattı, ancak toplum için teknolojik yenilik veya refah yaratmadı.”

“Kuzey Kore, Sierra Leone veya Zimbabve olsun, fakir ülkelerin Mısır’ın fakir olmasıyla aynı sebepten fakir olduğunu göstereceğiz. Büyük Britanya ve Amerika Birleşik Devletleri gibi ülkeler, vatandaşlarının iktidarı kontrol eden elitleri devirmesi ve siyasi hakların çok daha geniş bir şekilde dağıtıldığı, hükümetin vatandaşlara karşı sorumlu ve duyarlı olduğu ve büyük insan kitlelerinin ekonomik fırsatlardan yararlanabildiği bir toplum yaratması nedeniyle zenginleşti.”

“Siyasi gücü kontrol edenler, sonunda güçlerini rekabeti sınırlamak, pastadan aldıkları payı artırmak veya hatta ekonomik ilerlemeyi desteklemek yerine başkalarından çalıp yağmalamak için kullanmayı daha faydalı bulacaklar.”

“İlk yağmalama ve altın ve gümüş tutkusundan sonra İspanyollar yerli halkları sömürmek için bir kurumlar ağı yarattılar.”

Turan Kızıltuğ

Bilge Kitap Dergi, 2024 Aralık Sayısı

---