---

“Kitapsız ve mürekkepsiz bir münzevi, hayatta zaten ölü bir adamdır.”

Alfred Nobel

Rojin Karacadağ

Nobel Edebiyat, 1901’den beri her yıl, İsveçli mucit ve sanayici Alfred Nobel’in vasiyeti üzerine “edebiyat alanında idealist bir doğrultuda en seçkin eseri ortaya koymuş” her yıl belirli bir yazara verilen uluslararası bir İsveç edebiyat ödülüdür. Bazen bireysel eserler özellikle dikkate değer olarak gösterilse de, ödül bir yazarın tüm eserlerine dayanmaktadır. Ödülün verileceği yazarı İsveç Akademisi belirlemektedir.

Nobel Edebiyat Ödülü Alfred Nobel’in 1895’teki vasiyeti üzerine verilen beş Nobel Ödülünden biridir. Diğer ödüller ise fizik, kimya, barış, fizyoloji veya tıp alanında verilmektedir. Edebiyat ödülü, geleneksel olarak Nobel Ödülü töreninde sunulan son ödüldür.

Dinamitin mucidi, kimyager, mühendis ve sanayici bir iş adamı olarak bilinen Alfred Nobel, Avrupa edebi eserlerini içeren kapsamlı bir kütüphaneye sahipti. Edebiyata olan ilgisi gençlik yıllarına dayanır. Shelley ve Byron’dan esinlenerek gençliğinde İngilizce şiirler yazan Nobel, hayatının sonlarına doğru Nemesis trajedisini yazdı. Nobel edebiyata olan ilgisini “Dizelerimi şiir olarak adlandırmak gibi bir iddiam yok; ara sıra sadece depresyonumu hafifletmek veya İngilizcemi geliştirmek için yazıyorum.” sözleri ile ifade etmiştir.

“Ölümümden sonra barış fikrinin yaygınlaştırılması için büyük bir fon bırakmayı düşünüyorum, ancak bunun sonuçları konusunda şüphelerim var.” diyen Alfred Nobel, 1895’teki vasiyetinde toplam varlıklarının %94’ünü, yani 31 milyon İsveç kronunu (Aralık 2024 itibariyle 2.823.000 ABD Doları) beş Nobel Ödülü’nü kurmak ve bağışlamak için miras bıraktı.

Nobel Ödülleri her yıl Nobel Vakfı tarafından organize edilirken ödül alacak yazarları belirleyen kurum İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi’dir. 1739’da İsveç Kralı I. Frederick tarafından Fransız Akademisinden esinelenerek kurulan Akademi, özellikle doğa bilimleri ve matematik alanındaki çalışmaları teşvik etmek için kurulmuş bir kurumdur.

İsveç Akademisi, yaşam boyu seçilen 18 üyeden oluşmaktadır. 2018’e kadar üyelerin istifa etmesi mümkün değilken 2 Mayıs 2018’de Kral Carl XVI Gustaf tarafından yapılan değişiklikle akademinin kurallarını değiştirildi ve üyelerin istifası mümkün kılındı. Nobel komitesinin üyeleri akademi üyeleri arasından üç yıllık bir süre için seçilir ve özel olarak atanmış uzman danışmanlar tarafından desteklenir.

İsveç Akademisi her yıl Nobel Edebiyat Ödülü için aday gösterme duyurusu yapar. Akademi üyeleri, edebiyat akademileri ve toplulukları üyeleri, edebiyat ve dil profesörleri, daha önce Nobel Üdülü almış kişiler aday gösterebilirler.

1901 ve 1950 yılları arasında, her yıl genellikle 20 ila 35 adaylık alınırken günümüzde her yıl binlerce talep alınmaktadır. Bu teklifler 1 Şubat’a kadar Akademi’ye ulaştırılır. Ardından Akademi içinde dört ila beş üyeden oluşan bir çalışma grubu olan Nobel Komitesi tarafından incelenir. Nisan ayına kadar komite aday sayısını 20’ye indirir. Mayıs ayına kadar Akademi tarafından beş isimlik bir kısa liste oluşturulur. Sonraki dört ay, beş adayın eserlerinin okunması ve incelenmesiyle geçer. Ekim ayında Akademi üyeleri oylama yapar ve oyların yarısından fazlasını alan aday Edebiyat dalında Nobel ödülü sahibi olarak belirlenir. En az iki kez kısa listede yer almadan kimse ödülü alamaz. Böylece, birçok yazar tekrar ortaya çıkar ve yıllar içinde tekrar tekrar incelenir.

Akademisyenler eserleri orijinal dillerinde okurlar, ancak bir aday hiçbir üyenin ustalaşmadığı bir dilden kısa listeye girdiğinde, o yazarın eserinden örnekler sağlamaları için çevirmenlere ve yeminli uzmanlara başvururlar.

Ödül genellikle Ekim ayında duyurulur. Nobel Edebiyat Ödülü sahibi bir altın madalya, takdirname taşıyan bir diploma ve bir miktar para alır. Verilen para miktarı o yılki Nobel Vakfı gelirine bağlıdır. Edebiyat ödülü bazı yıllarda iki kişi arasında paylaştırılır. Nobel Ödülü’nün ödül parası, ilk verildiği günden bu yana değişiklik gösterse de son yıılarda 8.000.000 kron seviyesindedir. Bu miktar daha önceleri 10.000.000 krona kadar çıkmıştı. Ödül sahibi ayrıca Stockholm’deki “Nobel Haftası” sırasında bir konferans vermeye davet edilir. En önemli tören 10 Aralık’taki ödül töreni ve ziyafettir.

Edebiyat madalyasının ön yüzünde sol profilden Alfred Nobel’in portresi yer almaktadır. Madalyonun arka yüzünde ‘bir defne ağacının altında oturan, büyülenmiş bir şekilde ilham perisinin şarkısını dinleyen ve yazan genç bir adam’ tasvir edilmiştir. Üzerinde Romalı şair Virgil’den uyarlanan “Inventas vitam iuvat excoluisse per artes” (Keşfedilen sanatlar aracılığıyla (insan) hayatını iyileştirmek faydalıdır) yazısı vardır.

Nobel ödüllüler diplomalarını doğrudan İsveç Kralı’ndan alırlar. Her diploma, ödülü alan kişi için ödül veren kurumlar tarafından benzersiz bir şekilde tasarlanır. Diploma, ödül sahibinin adını ve genellikle ödülü neden aldığına dair bir alıntıyı belirten bir resim ve metin içerir.

Nobel Edebiyat Ödülü, 1901 ile 2024 yılları arasında 116 kez 121 kişiye verilmiş olup bunların 103’ü erkek ve 18’i kadındır. Ödül, dört kez iki kişi arasında paylaşılmış, yedi kez verilmemiştir. En genç ödül sahibi, 1907’de ödül aldığında 41 yaşında olan Rudyard Kipling’dir. Ödülü alan en yaşlı kişi ise, 2007’de ödül aldığında 88 yaşında olan Doris Lessing’dir.

Bugüne kadar üç yazar ödülü reddetti, Erik Axel Karlfeldt 1919’da, Boris Pasternak 1958’de (Önce kabul edildi, daha sonra ülkesi Sovyetler Birliği yetkilileri tarafından Ödülü reddetmeye zorlandı), Jean-Paul Sartre 1964’te ödülü reddetti.

Nobel Edebiyat Ödülü sahipleri yazarın yaşam boyu yaptığı çalışmalar için verilir, ancak bazı durumlarda Akademi belirli bir çalışmayı özel olarak takdir etmek için seçmiştir. Örneğin, Knut Hamsun 1920’de “Toprağın Büyümesi adlı anıtsal eseri” için; Thomas Mann 1929’da “esas olarak çağdaş edebiyatın klasik eserlerinden biri olarak giderek artan bir şekilde tanınan büyük romanı Buddenbrooks için“; John Galsworthy 1932’de “Forsyte Destanı’nda en yüksek biçimini alan seçkin anlatım sanatı için“; Roger Martin du Gard 1937’de “Les Thibault adlı roman döngüsünde insan çatışmasını ve çağdaş yaşamın bazı temel yönlerini tasvir ettiği sanatsal güç ve gerçeklik için”; Ernest Hemingway 1954’te ” Yaşlı Adam ve Deniz’de gösterdiği anlatım sanatındaki ustalığı ve çağdaş stile uyguladığı etki için“; ve 1965’te Mihail Şolohov “Don destanında Rus halkının yaşamındaki tarihi bir aşamayı ifade etmedeki sanatsal gücü ve bütünlüğü nedeniyle” ödüle layık görülmüştür.

Adaylar genellikle Nobel komitesi tarafından yıllarca değerlendirilir, ancak bir yazarın sadece bir adaylıktan sonra hemen ödül aldığı birçok durum da olmuştur. Bunlar arasında 1902’de Theodor Mommsen, 1908’de Rudolf Eucken, 1910’da Paul Heyse, 1913’te Rabindranath Tagore, 1930’da Sinclair Lewis, 1934’te Luigi Pirandello, 1938’de Pearl Buck, 1950’de William Faulkner (1949 ödülü) ve 1950’de Bertrand Russell yer almaktadır.

Nobel Edebiyat Ödülü’nün eski sahiplerine de ödül için aday göstermelerine izin verilmektedir. 1912 ödül sahibi Gerhart Hauptmann, Verner von Heidenstam’ı (1916’da verildi) ve Thomas Mann’ı (1929’da verildi) aday gösterdi, 1915 ödül sahibi Romain Rolland, Ivan Bunin’i (1933’te verildi) önerdi, Thomas Mann, Hermann Hesse’yi (1946’da verildi) 1931’de aday gösterdi, 1951 ödül sahibi Pär Lagerkvist hem André Gide hem de Roger Martin du Gard tarafından önerildi ve 1960 ödül sahibi Saint-John Perse, 1948 ödül sahibi TS Eliot tarafından birkaç kez aday gösterildi.

Nobel Ödüllerine Yönelik Eleştiriler

Akademinin çoğunlukla Batı edebiyat geleneğinden gelen Avrupalı ​​ve İngilizce yazarlara ödül verdiği yönünde yoğun eleştiriler bulunmaktadır. Bununla birlikte Akademi, adayların milliyetinin dikkate alınmadığını savunmaktadır. Bu güne kadar Nijerya’dan Wole Soyinka, Mısır’dan Naguib Mahfouz, Meksika’dan Octavio Paz, Güney Afrika’dan Nadine Gordimer, St. Lucia’dan Derek Walcott, Afrikan-Amerikalı Toni Morrison, Japonya’dan Kenzaburo Oe ve Çince yazan ilk ödül sahibi olan Gao Xingjian gibi dünyanın dört bir yanından yazarlara ödül verildi.

Nobel Edebiyat Ödülü dünyanın en prestijli edebiyat ödülü haline gelmiş olsa da, İsveç Akademisi ödülü ele alış biçimi nedeniyle de önemli eleştiriler almaktadır. Ödülü kazanan birçok yazar unutulurken, jüri tarafından reddedilenler ise dünya genelinde okunmaya devam etmektedir.

Bu eleştiri ile ilgiliolarak Joseph Epstein, Wall Street Journal’da şöyle yazmıştır: “Bunu bilmiyor olabilirsiniz, ancak siz ve ben Leo Tolstoy, Henry James, Anton Çehov, Mark Twain, Henrik Ibsen, Marcel Proust, James Joyce, Jorge Luis Borges ve Vladimir Nabokov gibi üyeleri bulunan bir kulübün üyeleriyiz. Bu Kulüp, Nobel Edebiyat Ödülünü Kazanmayanlar Kulübüdür. Ödülün 1901’de başlatıldığı dönemde hala hayatta olan bu gerçek anlamda büyük yazarların hiçbiri ödülü kazanmadı.“

Ödülün politik bir ödül olduğu iddialarının yanı sıra jüri üyelerinin kendilerinden farklı politik zevklere sahip yazarlara karşı önyargılı olduğu da ileri sürülmektedir.

Ayrıca, İsveç Akademisi’nin ödül sahiplerini seçerken Avrupamerkezci davrandığı belirtilmektedir. Daha özel de ise Amerika’yı dışladığı, Avrupalı ​​erkeklere ve özellikle İsveçlilere odaklandığı da söylenmektedir. Gerçekten de ödül alanların çoğunluğu Avrupalı. İsveç’in kendisinin tüm Asya’dan ve tüm Latin Amerika’dan daha fazla ödül aldığı görülmektedir.

Rojin Karacadağ

Bilge Kitap Dergi, 2024 Aralık Sayısı

---